Kalıtım
Kalıtım
Anneden ve babadan gelen kalıtsal özelliklerin yavru bireylere aktarılmasına kalıtım denir. Kalıtsal özellikler yavrulara genler aracılığıyla aktarılır.
Kalıtsal özellikler: Sadece üreme yoluyla aktarılan özelliklerdir. Kan grubu, göz rengi, saç rengi gibi.
Kalıtsal olmayan özellikler: Sonradan değiştirilebilen özelliklerdir. Saçın uzun veya kısa olması, kilo almak veya kilo vermek gibi özellikler.
Kalıtım ile İlgili Kavramlar
Karakter: Canlının genetik açıdan sahip oluğu özelliklerdir. Saç rengi, ten rengi, göz rengi, kan grubu gibi.
Gen: DNA’nın görev birimidir. Kalıtsal özellikler genler aracılığıyla yavru bireylere aktarılır. Genler harfler ile gösterilir. (A, a, B, b, C, c…Y, y, Z, z)
Baskın Gen(dominant): Her durumda sözü geçen genlerdir. Büyük harfle gösterilir. (A, B, C, Y, Z gibi)
Çekinik Gen(resesif): Baskın genin olmadığı durumlarda ortaya çıkar. Küçük harflerle gösterilir. (a, b, c, y, z gibi)
Alel Gen: Aynı karaktere etki eden, biri anneden biri babadan gelen gen çiftidir. Örneğin, anneden gelen göz rengi geni ile babadan gelen göz rengi geni.
Saf Döl(homozigot): Alel genlerin ikisinin de baskın veya ikisinin de çekinik olması durumudur. (AA, aa, BB, bb, XX, xx gibi)
Melez Döl(heterozigot): Alel genlerin birinin baskın birinin çekinik olması durumudur. (Aa, Bb, Cc, Xx gibi)
Genotip: Canlının sahip olduğu genlerin tamamıdır. Harflerle ifade edilir.
Fenotip: Genotipin etkiyle ortaya çıkan özelliktir. Kelimelerle ifade edilir.
Gregor Mendel ve Çalışmaları
Kalıtımla ilgili ilk bilimsel çalışmaları yapan kişidir. Bu yüzden kalıtım biliminin temeli atan kişidir. Mendel yaptığı çalışmalarda bezelye bitkisini seçmiştir. Bezelye bitkisi ile çaprazlamalar yaparak önemli bilgilere ulaşmıştır.
Bezelye bitkisini seçme nedenleri;
- Maliyeti ucuz olması
- Kolay yetiştirilmesi
- Yıl içerisinde birden fazla ürün verebilmesi
- Çok fazla bezelye çeşidinin olması
- Yabancı tozlaşmaya kapalı olması
- Kendi kendini dölleyebilmesi
Çaprazlama
Erkek ve dişi bireylerden gelen genlerin karşılıklı eşleştirilerek yeni karakterlerin gen dağılımı belirlenir. Oluşan yavruların genotipleri ve fenotipleri bu şekilde bulunmaya çalışılır. Çaprazlama sonucunda elde edilen veriler ihtimalleri belirtir.
İnsanda Cinsiyetin Belirlenmesi
İnsanda 46 kromozom vardır. Bu kromozomlardan 44 tanesi vücut kromozomu, 2 tanesi ise cinsiyet kromozomudur. Erkeklerde kromozomlar 44+XY, kızlarda ise 44+XX şeklindedir. Dişi üreme hücresi olan yumurta hücresinde kromozomlar 22+X, erkek üreme hücresi olan sperm hücresinde kromozomlar 22+X ve 22+Y şeklindedir. İnsanda cinsiyeti babadan gelen cinsiyet kromozomu belirler.
Akraba Evliliği
Aralarında kan bağı bulunan kişilerin yaptıkları evliliklere akraba evliliği denir. Akraba olan kişilerin genotipleri yüksek oranda benzerdir. Bu nedenle çekinik genlerle taşınan hastalıkların bu kişilerin çocuklarında çıkma olasılığı daha fazladır. Böylece akraba evlilikleri sonucunda doğacak çocukların hasta ve ya sakat kalma olasılığı yüksektir.
